آخرین خبرهای بورس ایران وجهان

فارس: آینده اجرای هدفمندی یارانه ها را مبتنی بر شرایط فعلی چطور ارزیابی  می کنید؟

ساسان: طرح هدفمندی یارانه ها تاکنون حدود یک درصد پیامدهای خود را ظاهر کرده است. تا پایان سال جاری حدود 5 درصد از پیامدهای این طرح متبلور خواهد شد. در سال 1392 حدود 15 درصد از پیامدهای این طرح بروز خواهد کرد. من پیش بینی می کنم که تا پایان سال 1393 حدود 35درصد، تا پایان سال 1394 حدود 65 درصد و سرانجام تا پایان سال 1395 عمده آثار و پیامدهای این طرح خود را نشان خواهد داد. در آن هنگام یعنی در پایان سال 1395 دیگر چرخ کمتر کارخانه و کارگاهی خواهد چرخید و چراغ کمتر خانه ای روشن خواهد بود و در کمتر خانه ای گل و گیاه آبیاری خواهد شد.

امروز که من این سخنان را می گویم انتظار دارم که هیچ کس سخن مرا باور نکند. حتی انتظار دارم که این پیش بینی در محافل و مجالس گوشه و کنار کشور به عنوان لطیفه نقل شود و اسباب خنده و مسرت مردم را فراهم کند. من از اینکه موجب مسرت مردم شوم بسیار راضی و خرسندم. ولی دعا می کنم که آن روز پیش نیاید که کسانی که امروز این سخنان را باور نمی کنند با خود بگویند " الیوم یوم البدتر" (امروز از آنچه فلانی می گفت بدتر شده).

از صمیم قلب می گویم که آرزویی جز این ندارم که در پایان سال 1395 این پیش بینی ها تحقق نیاید، ولی این آرزو هنگامی برآورده می شود که مسئولان و دولتمردان به دقت به داستانی که می خواهم بگویم توجه کنند و بکوشند تا ظرایف، گوشه ها و پرده های آن را به خواست دریابند.

* سرنوشت ناگوار برای آنها که قیمتها را ثابت پنداشتند

فارس: آیا داستان شما واقعی است؟

ساسان: بله. مردی را می شناسم که خانه نسبتاً خوبی از میراث پدری خریداری کرده بود. وی مهندس خوبی بود و در دوران اشتغال عادی آبرومند و درآمدی مکفی داشت. دخترها ازدواج کردند و رفتند. تنها او یک پسر داشت که با دختر شایسته ای از یک خانواده با فرهنگ آشنا شده بود و مدتها با هم مراوده داشتند. پس از مدتی تصمیم به ازدواج گرفتند. درآمد پسر خانواده برای اجاره یک مسکن آبرومند کافی نبود. موضوع را با پدرش در میان گذاشت و پس از مدتی شور و مشورت خانوادگی به این نتیجه رسیدند که بهترین کار این است که خانه خود را بفروشند و پولش را در بانک بگذارند و از سود آن 2 آپارتمان نو و مدرن اجاره کنند.

آنها چندین بار این سناریو را مرور کردند و همه اتفاقات را محاسبه کردند. در آن دوران خانه آنها را 200 میلیون تومان می خریدند و مشتری با پول نقد آماده رفتن به دفترخانه بود. همچنین بانکها برای سپرده بلندمدت 21 درصد سود می پرداختند. بنابراین به حساب این خانواده اگر خانه را می فروختند و پولش را در بانک می گذاشتند، هر ماه 6میلیون تومان درآمد داشتند. در حالی که اجاره یک آپارتمان نوساز مجهزبه تجهیزات جدید، در بهترین نقطه شهر تهران، حدود یک و نیم میلیون تومان بود. بنابراین محاسبات خانواده کاملاً عقلانی و درست می نمود.

اگر خانه را نمی فروختند پسر خانواده ناگریز بود یک آپارتمان کوچک در یک منطقه میان شهر اجاره کند که این امر با شئونات خانوادگی وی و نامزدش مغایرت داشت و پدر و مادرش نیز ناگزیر بودند در یک خانواده کهنه و فرسوده زندگی کنند و همه درآمد خود را صرف اصلاح و تعمیر این خانه قدیمی کنند.

در حالی که با فروش آن خانه، هم پدر و مادر و هم پسر و عروس آنها می توانستند به بالای شهر بروند و در یک منطقه تمیزتر در 2 آپارتمان نوساز و مدرن زندگی کنند، تا از نتایج محاسبات عاقلانه و درست خود بهره مند شوند. افزون بر آنکه ماهانه 3 میلیون تومان نیز اضافه درآمد داشتند.

زندگی آنان به خوبی و خوشی می گذشت و همه آنها احساس خوبی داشتند تا اینکه 4 ماه بعد یکی از همسایگان قدیمی خود را دیدند که از آنها می پرسید راستی خانه تان را چند فروختید و پاسخ شنید که 200 میلیون تومان. همسایه فوراً به پشت دست خودش زد و گفت: خریدار، خانه را اصلاح کرده و همین هفته آن را به 350 میلیون تومان فروخت.

از آن پس، مهندس داستان ما دیگر آن احساس خوشبختی و لذت از خردمندی خود را از دست داده بود. چندماه پس از این رویداد بود که سروکله صاحبخانه پیدا شد و گفت: از حالا به فکر یک خانه دیگر باشید. به زودی که قرارداد اجاره تان تمام شود می خواهم خودم به آپارتمانم بیایم و سکونت کنم.

مهندس داستان ما که برآشفته شده بود گفت: مگر می شود، من تازه به این خانه اسباب کشی کرده ام. صاحبخانه گفت: 3 یا 4ماه دیگر قرارداد تمام می شود و می خواهم غافلگیر نشوید. وی هفته پرتنشی را گذرانید به خصوص هنگامی که متوجه شد که صاحبخانه پسرش نیز همین موضوع را تکرار کرده است.

به این ترتیب، مهندس ما به جستجو خانه تازه پرداخت و به بنگاههای گوناگون مراجعه کرد. هنگامی که دریافت، اجاره خانه نیز به دنبال افزایش قیمت 2 برابر شده است، تصمیم گرفت که به صاحبخانه مراجعه کند و پیشنهاد افزایش اجاره را بدهد.

به این ترتیب یکسال پس از این تصمیم درآمد اضافه خود یعنی 3 میلیون تومان را از دست داد. خوشبختانه سال پس از آن، افزایش قیمتها و به تبع آن، اجاره بها چندان بالا نبود. ولی پس از 2 یا 3 سال این خانواده خوشبخت با افزایش قیمتها و اجاره بها، آن خانواده به خاک سیاه نشست و با کاهش نرخ سود بانکی، شرایطشان بدتر شد. دلیل سرنوشت ناگواری که دچار آن شدند، این بود که قیمتها را ثابت می پنداشتند. در حالی که تغییر قیمت، همه محاسبات آنها را دچار خطا کرده بود.

* لزوم بهره گیری از شرایط "دومین بهتر" ریچارد لیپسی و لنکسدر 

فارس: ارتباط داستان شما با اجرای هدفمندی یارانه ها چیست؟

ساسان: در طرح هدفمندی یارانه ها نیز تغییرات شدید قیمت که ناشی از عدم تعادل بازراها بود، دولت را ناگزیر کرد که اقدام به چاپ اسکناس و افزایش نقدینگی کند. به طوری که در 7 سال اخیر، حدود 3برابر طول تاریخ اقتصاد ایران پول جدید به چاپ رسید و به گردش درآمد.

به خصوص در دوران اجرای طرح یعنی از سال 1390 که نقدینگی حدود 371 تریلیون و 960 میلیارد و 400 میلیون تومان بود. با بودجه سال 91 نزدیک به 30 درصد افزایش خواهد داشت. پیش بینی می شود که براساس بودجه سال 91 نقدینگی به حدود 472 تریلیون تومان بالغ شود.

به این ترتیب، درآمد ناشی از اجرای هدفمندی یارانه ها نه تنها از افزایش نقدینگی اقتصاد نکاست بلکه دائماً شکاف کسر بودجه دولت را افزایش داد و قیمتها را ناپایدار و شکننده کرد. دقیقاً به همین دلیل بودجه که محاسبات دولت و مجلس ما همانند محاسبات خانواده مهندس داستان ما دچار خطا شد و نرخ رشد اقتصادی و اشتغال به شدت کاهش یافت.

برای نمونه می توان نرخ رشد اقتصادی را مورد تحلیل قرار داد. در برنامه چهارم توسعه پیش بینی شده بود که نرخ رشد متوسط 8 درصد باشد ولی در سال 1387 نرخ رشد به 2 و 7دهم درصد رسید و بهر وری سرمایه در این دوره به جای یک درصد رشد مثبت به نیم درصد رشد منفی کاهش یافت.

در چنین شرایطی هدفمندی یارانه ها آغاز شد و چنان رشد اقتصادی و اشتغال را پایین آورد که دولت ناگریز شد آمارهای متعدد و مغایر از نرخ رشد و اشتغال ارائه کند. چنانکه آمارهای بانک مرکزی با مرکز آمار ایران و وزرات تعاون، کار و رفاه یکسان نیستند.

یکی از ترفندهایی که برای تعدیل آمار به کار رفت، این است که به هر کسی که در هفته یکساعت کار کند، شاغل اطلاق می شود در حالی که در استاندار آماری کشورهای دیگر 35 ساعت کار در هفته ملاک اشتغال است. در مورد محاسبه تورم نیز افزایش قیمت مسکن و اجاره مسکن از سبد محاسبه حذف شد و تغییرات قیمت خدماتی مانند بلیت زمین گلف در سبد محاسبه وارد شد.

ملاحظه می شود که با ترفندهای آماری می کوشیم تا افزایش قیمتها و کاهش نرخ رشد را نادیده بگیریم ولی این مسأله به هیچ وجه سرنوشت ما را تغییر نمی دهد و درست مثل آن است مهندس داستان ما، از 2 برابر شدن قیمت خانه ای که فروخته است، شانه خالی کند همسایه خود را متهم نماید که اقدام به سیاه نمایی کرده است. یا صاحبخانه خود را متهم کند که بی انصاف و از خدا بی خبر است. هیچ یک از این اقداما سرنوشت خانواده متلاشی شده مهندس را تغییر نمی دهد.

تنها کاری که می توانست مثبت باشد، این بود که مهندس داستان ما اشتباه خود را جبران کند و با باقیمانده پول خود مجدداَ خانه کوچکتر و احیاناً کهنه تری خریداری کند. اکنون نیز کشور ما بر سر دو راهی است. اگر هدفمندی یارانه را ادامه بدهیم روز به روز قیمتها افزایش و رشد اقتصادی کاهش خواهد یافت. بنابراین، بهترین کاری که می توان کرد این است که شرایط "نخستین بهتر" ویلفردو پارتو را کنار بگذاریم و شرایط "دومین بهتر" ریچارد لیپسی و لنکسدر را مورد ارزیابی و بررسی قرار دهیم. تا اگر آن را مثبت یافتیم در سیاستهای اقتصادی کشور به کار گیریم.

* لازمه اجرای جراحی اقتصادی آمادگی قبلی بود

فارس: آیا نباید این جراحی اقتصادی صورت می گرفت ؟

ساسان: این جراحی می توانست هنگامی که بیمار در وضعیت بهتر قرار دارد انجام شود. مثلاً هنگام جراحی نباید فشار خون و قند و اوره بیمار بالا باشد. به همین دلیل پیش از جراحی یک دوره فشرده درمانی لازم بود که در آن دوره فشرده دفاع طبیعی بدن بیمار افزایش یابد و برای جراحی بزرگ آماده شود.

مثلاً اگر مثال را به اقتصاد بکشانیم می بایست ذخایر ارزی به شدت افزایش یابد، دیپلماسی کشور بسیار فعال شود و روابط تشنج آفرین را کاهش دهد تا بتوان در هنگام خونریزی ناشی از جراحی از ایمنی لازم برخوردار بود. در این صورت هنگامی که هزینه های دولت افزایش می یافت می توانست در هزینه های دفاعی خود صرفه جویی کند.

در عمل چنین تدابیری اقتصاد را برای جراحی بزرگ آماده تر می کرد از آن گذشته کمتر جراحی حاضر می شود که یکبار هم استخوانهای زانو جراحی کند و هم ستون فقرات را. معمولاً برای پروتز زانوها و ستون فقرات چند زمان مختلف انتخاب می شود و در هر عمل جراحی یک جراحی بزرگ صورت می گیرد.

* لزوم کاهش شیب اجرای هدفمندی یارانه ها

فارس: اکنون که در میانه جراحی اقتصادی هستیم چه باید بکنیم؟

ساسان: نرخ یا شیب اجرای هدفمندی یارانه ها را باید کاهش داد. درست برعکس نظریه شوک درمانی که می گوید "مرگ یکبار و شیون هم یکبار". من اعتقاد دارم که با بیماران با نهایت ملاحظات و مهربانی باید رفتار کرد. یعنی دوره آمادگی را تعریف کرد و دقیقاً آن را به اجرا گذاشت. یکی از مهمترین اقدامات دوران آمادگی آن است که با وامهای بانکی تأسیسات گرمایشی و سرمایشی فرسوده و قدیمی را در خانواده ها نوسازی کرد و با یاری وام بانکی مصرف گاز، آب و برق را به شدت کاهش داد. سپس به واقعی کردن قیمتها اقدام کرد.

* شوک درمانی به تورم تازنده می انجامد

فارس: آیا افزایش شیب، به افزایش بیش از پیش تورم نمی انجامد؟

ساسان: شوک درمانی به انفجار تورمی می انجامد. تورم 4 نعل یا تازنده گفته می شود. تورم تازنده در برخی کشورها به قدری هزینه های پلیسی و نظامی را افزایش داد که از نیمه راه رها شد. الجزایر از نمونه های مهم تورم تازنده است. الجزایر حدود یک دهه پس از حذف یارانه ها دچار تورم تازنده و آشوب بود. بنابراین یک تأنی و بازنگری در شیب حذف یارانه ها لازم به نظر می رسد.

در شرایط فعلی بهترین اقدام این است که خانواده های آسیب دیده با وام بانکی دوره نقاهت را بتوانند طی کنند. بنابراین سیاستهای حمایتی از طریق پرداخت مستقیم در سالجاری  کفایت نخواهد کرد و باید کمکهای بیشتری به اقشار آسیب پذیری اعطا شود. در غیر این صورت این جراحی آنان را نابود خواهد کرد.

* انتظارات تورمی، عامل اصلی بروز تورم و افزایش نرخ ارز

فارس: آیا عامل بروز تورم، افزایش نرخ ارز و... را اجرای هدفمندی یارانه ها می دانید؟

ساسان: همه برای هدفمندی یارانه ها نبود. مقدار زیادی از آن، به انتظارات تورمی مربوط است. بخش دیگر آن نیز به چاپ پول ملی بیش از حد و بی ارزش شدن پول ملی مربوط است. این شرایط سبب پناه بردن مردم از بد حادثه به دلار شد. آنها می دانستند که قدرت پول ملی داخلی در حال نزول است.

فارس: پیش بینی شما از ادامه روند مذکور چیست؟

ساسان: به طور قطع و یقین، کوچکترین پیش بینی از کاهش ارزش ریال هجوم به طلا و نقره و ارز را افزایش خواهد داد.

فارس: به نظر شما چه باید کرد؟

ساسان: هیچ راهی جز اجرای هدفمندی یارانه ها با شیب ملایم نمی تواند نجات دهنده باشد.

فارس: منظور از شیب ملایم طی چند سال است؟

ساسان: حداقل طی 5 سال. تا دولت در این صورت بتواند اقشار آسیب پذیر را زیر بال و پر خود بگیرد. به صور مختلف باید کمک کند تا اینگونه اقشار دچار صدمه نشوند و یا جامعه به تشنج کشیده نشود.

فارس: اجرای قانون هدفمندی یارانه ها طی 5 سال چه نتایجی در پی دارد؟

ساسان: دولت می تواند به این ترتیب فرصت از دست رفته برای آماده سازی بیمار برای جراحی را به دست آورد. در این مدت می تواند مردم را تشویق کند که سیستم گرمایشی خود را خورشیدی کنند که در ایران بسیار جواب می دهد. کارخانه های داخلی را رونق دهد و به انها کمک کند تا به تولید سیستمهای کم مصرف انرژی اقدام کنند. همچنین دولت می تواند به مردم اعتبار دهد تا بتوانند از این سیستمها بهره گیرند. کمکهای نقدی دولت و حمایتهای ان باید در راستای بهبود وسایل انرژی سوز خانه ها باشد.

به هر تقدیر معتقدم شیب ملایم می تواند کمک کند تا دولت بیماران خودش را برای به سلامت گذشتن از این جراحی بزرگ آماده کند.